Blog

عرفان کسرایی – روزنامه شرق شماره ۲۵۸۷ – پنج شنبه ۳۰ ارديبهشت ۱۳۹۵

عرفان کسرایی| روزنامه شرق، شماره ۲۶۱۳ ، سه شنبه اول تیرماه 1395

در سال ١٩٩٠، دانشمنداني که طرف مشاوره دولت بريتانيا بودند اعلام کردند که بيماري جنون گاوي هيچ خطري براي انسان ها ندارد اما پس از چندي مشخص شد که در اين مورد اشتباهي هولناک رخ داده و جنون گاوي به مراتب خطرناک تر از آن است که تصور مي شد. شيوع بيماري اچ ١ ان ١ در سال ٢٠٠٩ ميلادي و همين اواخر ابولاو اينک هم زيکا، سازمان بهداشت جهاني را در برابر انتقادهاي فراواني قرار داده و حالابا گذشت دهه ها، جهان باز هم در معرض بحران ديگري قرار گرفته است.

فایل پی دی اف این مقاله در روزنامه شرق

لینک این مقاله

عرفان کسرایی| روزنامه شرق، شماره ۲۶۲۴ –  سه شنبه 15تير1395

عرفان کسرایی| شماره ۲۶۳۰ – پنج شنبه ۲۴ تير ۱۳۹۵

آيا کشورهای با میانگین ضریب هوشی بالاتر، پیشرفته‌تر و توسعه‌یافته‌ترند؟ پژوهشگران در دهه‌های اخیر، پژوهش‌های دامنه‌داری در این زمینه انجام داده و تلاش کردند ارتباط معناداری بین میانگین ضریب هوشی ملل مختلف و شاخص‌هایی مانند بوروکراسی، رشد اقتصادی، دموکراسی، نرخ خودکشی، فساد اداری، میزان زادوولد یا حتی بروز جنگ‌ها پیدا کنند. تحقیق سال ٢٠٠٨ «وراکک» ارتباط میان میزان خودکشی و آی‌کیو را بررسی می‌کرد و پژوهش «مایسنبرگ» ارتباط میزان زادوولد و میانگین بهره هوشی. این پژوهش‌ها، ضرایب همبستگی میان آی‌کیو و شاخص‌های نام‌برده را تا حد زیادی توضیح می‌دهند، اما اصولا چنین پژوهش‌هایی را، حتی اگر نتایج آنها از خطای محاسباتی یا خطا در داده‌ها و تحلیل، استخراج نشده باشند، نمی‌توان به‌عنوان نتیجه قطعی و استاندارد در نظر گرفت. بماند که ضریب همبستگی بالا، به خودی‌خود چیزی را اثبات نمی‌کند. مثلا می‌توان پژوهشی را صورت‌بندی کرد که در آن، تعداد لک‌لک‌ها با نرخ تولد ارتباط تنگاتنگی داشته باشد درحالی‌که هیچ‌کدام دلیل دیگری نیست و متغیر سومی در کار است که هم روی تعداد لک‌لک‌ها و هم روی نرخ زادوولد تأثیر می‌گذارد. این عامل سوم گاهی ممکن است پنهان بماند یا اساسا حتی وجود نداشته باشد. یعنی ارتباط ظاهرا معنادار دو عامل یا دو فاکتور در یک بازه زمانی مشخص، ممکن است کاملا تصادفی باشد. این پدیده، موضوع تازه‌ای نیست. این وب‌سایت  تعدادی از این دست مثال‌ها را گردآوری کرده است تا نشان دهد این ربط‌ها اگر به‌صورت رابطه علت و معلول تفسیر شوند تا چه حد بی‌معنا هستند. مثلا بین میزان طلاق در ایالت مین در آمریکا و سرانه مصرف مارگارین در این کشور رابطه معناداری با ضریب همبستگی ٠,٩٩٢٥٥٨ وجود دارد. یا حتی جالب‌تر از آن، می‌توان رابطه معناداری میان سرانه مصرف پنیر و میزان مرگ‌ومیر افرادی که در اثر پیچیدن ملافه در رختخواب جانشان را از دست می‌دهند، پیدا کرد. البته پژوهش‌هایی که در زمینه ارتباط میان بهره هوشی و فاکتورهایی نظیر توسعه اجتماعی یا علمی انجام شده است، ظاهرا مانند مثال‌های بالا نیستند و منطق سلیم، از بسیاری از این نتایج، پشتیبانی می‌کند؛ مثل پژوهش «گلاد» در سال ٢٠٠٨ که نشان می‌داد میان آی‌کیو و میزان ثبت اختراعات در ملل مختلف، ارتباط معناداری وجود دارد. یکی از بحث‌برانگیزترین مباحث مطرح‌شده درخصوص آی‌کیو و توسعه جوامع، به «اثر فلین»  مشهور است که به صورت خلاصه می‌گوید کسی که امروز از ضریب هوشی متوسط برخوردار است، در آغاز قرن بیستم، فردی باهوش به‌شمار می‌رفته است. کسی که امروز بهره هوشی ١٠٠ دارد، اگر در آزمون‌های هوش قرن گذشته شرکت می‌کرد بهره هوشی مثلا ١٣٠ را نشان می‌داده است. بسیاری از پژوهشگران، برای توجیه «اثر فلین» دلایل مختلفی ذکر می‌کنند؛ بهبود وضعیت محیط، آموزش، تغذیه، مراقبت‌های پزشکی و همچنین رسانه‌های جمعی. برخی نیز مانند «مینگرونی» فاکتورهای ژنتیکی را عامل این افزایش می‌دانند. پژوهشگران دانشگاه وین، نتایج ٢١٩ پژوهش از ٣١ کشور جهان را که با شرکت چهار میلیون داوطلب انجام شده بود، منتشر کردند که ادعای «فلین» را اثبات می‌کرد و نشان می‌داد بهره هوشی از آغاز قرن بیستم، از سال ١٩٠٩ تاکنون در هر دهه سه امتیاز افزایش پیدا کرده است. البته همه با «اثر فلین» موافق نیستند. نتایج داده‌های بسیاری، کاملا خلاف ادعای «فلین» را نشان می‌دهد یا بیانگر آن است که این رشد یا متوقف شده یا روند آن رو به کاهش گذاشته است. ضمن اینکه برخی از پژوهشگران نشان داده‌اند میزان بالای اختراعات و ابداعات در علم و فناوری در عهد ویکتوریایی (حد فاصل ١٨٣٧ تا ١٩٠١) بازتاب بهره هوشی بالای اجتماعی در آن دوران بوده است.

ارتباط میان توسعه علمی کشورها و میانگین آی کیو

اینکه عناصر جدول تناوبی شیمی را چه دانشمندانی از چه کشورهایی کشف کرده‌اند، شاخصی برای رتبه‌بندی کشورها در توسعه علمی نیست. درست مثل تعداد زیاد مدال‌های المپیادهای جهانی کشورها که الزاما نشان‌دهنده کیفیت وضعیت آموزشی آن کشورها نیست. اما خواه‌ناخواه، رتبه‌بندی کشورها مثلا بر اساس تعداد برندگان جایزه نوبل، تا حدی بیانگر میزان رشد و اهمیت آن حوزه علمی در هر کشور است. از سال ١٩٠١ که بنیادی برای اعطای جایزه نوبل شکل گرفت تا سال ٢٠١٥ میلادی، درمجموع ٩٦ برنده جایزه نوبل پزشکی از کشور آمریکا بوده‌اند. این موضوع اگرچه به صورت خودبه‌خودی یک فاکتور تعیین‌کننده برای رشد علمی یک کشور مثلا در زمینه پزشکی نیست، اما نشان می‌دهد لابد مقدار پژوهش و کیفیت مطالعه در این حوزه، در این کشور از سایر کشورها بالاتر بوده و همین بوده که این تفاوت معنادار را ایجاد کرده است. بسیار بعید است که به صورت کاملا اتفاقی، بیشترین تعداد برندگان جایزه نوبل در هر سه رشته فیزیک و شیمی و پزشکی از سه کشور آمریکا و آلمان و انگلستان بوده باشند. یکی از محتمل‌ترین فاکتورهای توسعه علمی، خلاقیت و به‌کارگیری روش‌های خلاقانه در حل مسائل است. گزارش سال ٢٠١١ یونسکو، تحلیلی آماری از تعداد دانشمندان برحسب جمعیت (بر میلیون نفر) و همچنین تعداد ثبت اختراعات را نشان می‌دهد و دربرگیرنده نتایج درخورتوجهی است. مثلا این آمار نشان می‌دهد اگرچه تعداد دانشمندان (در میلیون نفر) کشور انگلستان در مقایسه با کشور آلمان بیشتر است، اما این کشور تعداد اختراعات ثبت‌شده کمتری نسبت به آلمان دارد. مقایسه چین و روسیه هم حاوی اطلاعات ارزشمندی است. روسیه با وجود تعداد بیشتر دانشمند نسبت به چین، تعداد ثبت اختراع کمتری در مقایسه با چین دارد. بر اساس این آمار، تقریبا به تعداد نیمی از دانشمندان ژاپن، ثبت اختراع وجود دارد. بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، هنگ‌کنگ، سنگاپور، کره‌‌جنوبی و ژاپن در صدر جدول میانگین ضریب هوشی ملل دنیا قرار دارند. آمریکایی‌ها با میانگین ضریب هوشی ٩٨ باهوش‌ترین مردم دنیا نیستند بلکه در جایگاه ٩ ایستاده‌اند. با وجود این، ٣٥ دانشگاه از ٥٠ دانشگاه برتر جهان، متعلق به ایالات متحده است و طبق آمارها، ٢٦ درصد مقالات علمی دنیا در رشته‌های علوم و مهندسی در این کشور تولید می‌شود. میانگین آی‌کیو در استونی، از آلمان بیشتر و در مجارستان هم از آمریکا بالاتر است. اما نه استونی از آلمان توسعه‌یافته‌تر است و نه مجارستان از آمریکا. این مسئله بیانگر آن است که دلیل توسعه علمی را نمی‌توان صرفا با میانگین آی‌کیو توضیح داد.

فایل پی دی اف این مقاله در وبسایت روزنامه شرق

لینک این مقاله

عرفان کسرایی | ماهنامه شهر کتاب شماره ۱۰، تیر 1395

خطرناک‌ترین جایی که شبه علم به آن وارد می‌شود

فایل پی دی اف این مقاله در ماهنامه شهر کتاب

عرفان کسرایی | روزنامه شرق، شماره ۲۶۹۳ – پنج شنبه ۸ مهر ۱۳۹۵

عرفان کسرایی| روزنامه شرق، شماره 2714، 6 آبان 1395

تقويم علم ورق می خورد

برندگان جايزه نوبل امسال نيز معرفي شدند و اخبار اين رخداد بزرگ علمي، در چند روز، تيتر اول نشريات و روزنامه هاي مهم دنيا بود. جايزه نوبل اگرچه به عنوان يکي از بزرگ ترين و معتبرترين جوايز علمي دنيا شناخته شده است، اما در عمل کم نيستند اکتشافات و اختراعاتي که با وجود اهميت زياد علمي و تاثير بر زندگي بشر، از دريافت آن بازمي مانند. دريافت جايزه نوبل پيش شرط هايي دارد که ممکن است گاهي حتي ناعادلانه هم به نظر برسد، اما همه چيز در اعطاي اين جايزه، تنها بر محور تصميم کميته مرکزي و بر مبناي اساسنامه بنياد نوبل مي چرخد و ممکن است برنده جايزه، گزينه مدنظر بسياري از صاحب نظران جامعه علمي نباشد. با پيچيده ترشدن و درهم تنيده شدن شاخه هاي مختلف علمي در سال هاي اخير، جايزه هاي هر رشته عموما بين دو يا سه نفر تقسيم مي شود و به سختي مي توان انتظار داشت که مثلاجايزه نوبل فيزيک، تنها به يک نفر اعطا شود. اين موضوع بيانگر اهميت کارهاي تيمي در فعاليت هاي علمي و پژوهشي روزگار ماست و اينکه جزئيات علوم مختلف به قدري پيچيده شده اند که به ندرت مي توان به تنهايي از پس يک اکتشاف بزرگ برآمد. در برخي موارد مانند اعطاي نوبل فيزيک ٢٠١٣ و کشف بوزون هيگز هم اگرچه اغلب، همه کار را به پاي «پيتر هيگز» مي نويسند، اما کميته نوبل نمي توانست سهم «فرانسوا انگلرت» را ناديده بگيرد. جايزه نوبل فيزيک و شيمي ٢٠١٦ نيز مشترکا به تيم هاي سه نفره اعطا شد و تنها استثنا (به جز نوبل صلح و ادبيات که انفرادي بودند)، جايزه نوبل پزشکي بود که به يک نفر تعلق گرفت. براي دريافت نوبل معمولابايد مدت ها در انتظار ماند و نظريه هاي بديع علمي تا زماني که از بوته آزمون هاي گوناگون سربلند بيرون نيامده باشند، شانس مطرح شدن بين نامزدهاي دريافت نوبل را پيدا نمي کنند. اين زمان ممکن است گاهي مانند جايزه نوبل فيزيک «پيتر هيگز» بابت توضيح چگونگي جرم دارشدن ذرات زيراتمي، نيم قرن به طول بينجامد. حتي اين زمان انتظار مي تواند به قدري طولاني شود که با درگذشت يک دانشمند، اعطاي جايزه نوبل عملامنتفي شود. دليل آن هم واضح است، بر مبناي اساسنامه، اين جايزه به کسي که پيش از معرفي به عنوان برنده نوبل درگذشته باشد، تعلق نمي گيرد. صرف نظر از اينکه اکتشاف او تا چه حد بزرگ بوده باشد، نوبل تنها به افراد زنده تعلق مي گيرد. «گونر اينگلمان»، از اعضاي هيات داوران بنياد نوبل در بخش فيزيک، اما به يک نکته حقوقي مهم در اساسنامه اشاره مي کند و مي گويد: «اگر کسي به عنوان برنده جايزه اعلام شود و دراين بين؛ يعني پيش از دريافت جايزه فوت کند، در اين صورت فرد متوفي همچنان جايزه را دريافت خواهد کرد». اين مسئله يک بار در سال ٢٠١١ و در جريان اعطاي نوبل پزشکي رخ داد و «رالف استاينمن» به عنوان برنده جايزه نوبل اعلام شد. سه روز پيش از آن «استاينمن» فوت کرده بود، اما کميته نوبل از مرگ او اطلاعي نداشت.

تبصره هاي سختگيرانه
يکي از بزرگ ترين مشکلات بر سر اعطاي جايزه نوبل به ويژه در اکتشافاتي که محصول کار تيمي گسترده و فراگير است، مي تواند اين باشد که يک جايزه را در نهايت مي توان بين سه نفر تقسيم کرد؛ سه نفري که بيشترين نقش را در پيشبرد و توسعه آن نظريه يا اکتشاف ايفا کرده اند. اگر مثلادر پيشبرد يک پروژه چهار نفر سهيم بوده باشند، نام نفر چهارم ناديده گرفته مي شود. چيزي شبيه به اين مسئله در جريان اعطاي نوبل فيزيک سال ٢٠١٣ اتفاق افتاد. «هيگز» و «انگلرت» موفق به دريافت جايزه نوبل شدند درحالي که بسياري در آن زمان معتقد بودند مرکز تحقيقات سرن که توانسته بود وجود اين ذره هيگز را اثبات کند نيز بايد در اين جايزه سهيم باشد. «گوستاو کلستراند» از موزه نوبل در استکهلم مي گويد که در نخستين سال هاي پايه ريزي بنياد نوبل، هيات داوران ترجيح مي دادند دانشمنداني از حيطه پژوهشي خودشان را نامزد دريافت نوبل کنند. يکي از دلايلي که ممکن است منجر به اين شود که يک اکتشاف بزرگ علمي (لااقل موقتا) از دريافت جايزه نوبل باز بماند، فرصت نهايي تعيين شده ٣١ ژانويه است. براي نامزدشدن دريافت جايزه نوبل بايد همه چيز تا ٣١ ژانويه هر سال ثبت شده باشد و اگر اين تاريخ مهلت نهايي رعايت نشود، نامزد معرفي شده بايد تا سال بعد منتظر بماند و بخت خود را براي دريافت جايزه نوبل امتحان کند. اين ماجرا دقيقا امسال درباره احتمال اعطاي نوبل به فيزيک دانان آمريکايي بابت آشکارسازي امواج گرانشي اتفاق افتاد. مشکل بر سر اين بود که خبر اين کشف که به باور بسياري از دانشمندان يکي از بزرگ ترين اکتشافات سال هاي اخير محسوب مي شد، تازه در ماه فوريه اعلام شد. البته بسياري از روزنامه نگاران علمي و حتي دانشمندان در سراسر دنيا در گمانه زني هاي خود دچار اشتباه شدند و بدون توجه به اين موضوع، کشف امواج گرانشي در لايگو را نامزد اصلي نوبل فيزيک ٢٠١٦ اعلام کردند.

 سال هاي بي نوبل
اعطاي نوبل را که از سال ١٩٠١ ميلادي آغاز شده، مي توان به اعتباري، تقويم تاريخ علم قرن گذشته نيز دانست. فصل اول کتاب نوبل فيزيک با «ويلهلم رونتگن»، کاشف اشعه ايکس، آغاز مي شود و در سال هاي بعد، نام بزرگ ترين فيزيک دانان تاريخ در بين برندگان نوبل ديده مي شود. درخشان ترين پيشرفت هاي فيزيک نظري در همين دوران اتفاق افتاد. جالب است بدانيم تا سال ١٩٦٩ چيزي به عنوان نوبل اقتصاد وجود نداشت و در سال ١٩١٦ نه نوبل فيزيک اعطا شد، نه شيمي و نه پزشکي. سال هاي ١٩٤٠ تا ١٩٤٢ يادآور سياه ترين دوره تاريخ اروپاست و هيچ جايزه نوبلي در اين سال ها در هيچ رشته اي به هيچ کسي تعلق نگرفت.

 مدال نوبل در حراجي
جايزه نوبل، هم از نظر مادي و هم به لحاظ ارزش علمي معتبرترين جايزه علمي روزگار ماست. اعطاي اين جايزه که اکنون نزديک به ٨٣٠ هزار يورو (معادل هشت ميليون کرون سوئد) ارزش دارد، فرازونشيب هاي فراواني را تجربه کرده است. گاهي پيش آمده که اين مدال هاي ارزشمند به قيمت هاي مختلفي در حراجي هاي مشهور دنيا خريدوفروش شده اند. مدتي پيش، مدال نوبل «جان نش»، رياضي دان مشهور که در سال ٢٠١٥ درگذشت، به حراج گذاشته شد و پيش بيني مي شود بين ٢،٥ تا چهار ميليون دلار معامله شود. «آليشر عثمانف»، ميلياردر روس که مدال نوبل «واتسون» (برنده نوبل فيزيولوژي و پزشکي ١٩٦٢) را به قيمت بيش از چهار ميليون دلار خريده بود، با بازگرداندن اين مدال ارزشمند به وي اظهار کرد: «شرايطي که چنين دانشمند بزرگي را وادار به فروش مدال حاصل از تلاش هايش مي کند، پذيرفتني نيست».

فایل پی دی اف این مقاله در وبسایت روزنامه شرق

لینک این مقاله

عرفان کسرایی| روزنامه شرق، شماره ۲۷۳۷ – پنج شنبه ۴ آذر۱۳۹۵

دوازدهم و سيزدهم آبان ماه امسال سميناري در پژوهشکده علوم زيستي پژوهشگاه دانش هاي بنيادي در تهران برگزار شد که «حيات چيست؟» نام داشت. در اين سمينار که به مناسبت هفتادودومين سال انتشار کتابي با همين عنوان، اثر «اروين شرودينگر» فيزيک دان بلندآوازه، برگزار شد چالش هاي پيش روي زيست شناسان، فيزيک دانان و فيلسوفان در تبيين ماهيت حيات مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت و ديدگاه ها و نقطه نظرات گوناگون پيرامون اين پرسش طرح شد. از آنجايي که کتاب «حيات چيست؟» «اروين شرودينگر» و تاثير آن بر توسعه زيست شناسي مولکولي، موضوع کاري و پژوهشي ام بوده، برگزاري اين همايش با وجود اينکه نه به عنوان ميهمان يا سخنران به اين سمينار دعوت شده بودم و نه به عنوان مستمع، بخت شرکت در آن را پيدا کردم، بهانه خوبي است که به مسئله تبيين حيات و همچنين تاريخچه کتاب «حيات چيست؟» بپردازيم. آيا انسان يک ماشين ترموديناميکي است؟ آيا فيزيک به تنهايي قادر است چيزي را که حيات مي خوانيم، توضيح دهد؟ تفاوت شيمي و بيوشيمي، زنده و غيرزنده در چيست و اساسا چه چيزي در بدن مادي يک موجود زنده هست که براي مثال در يک سنگ نيست؟ اين پرسش ها بخشي از دغدغه هاي فلسفي يک فيزيک دان مشهور به نام «اروين شرودينگر» بود که دامنه نفوذ نظرياتش به واسطه سهم بزرگي که در توسعه مکانيک موجي و فيزيک کوانتومي داشت، گسترده تر از آن است که بتوان تصور کرد. از نظر تاريخي اين پرسش که ماهيت زندگي چيست، شايد نام سه فيلسوف را بيش از ديگران به ذهن متبادر کند: «ارسطو»، «دکارت» و «کانت».
اگرچه دانشمندان و فلاسفه اين دوره هاي تاريخي اساسا هيچ اطلاعي از مفهوم ژن و وراثت به معناي امروزي آن نداشتند و مفهوم ژنتيک تازه در سال ۱۹۰۵ ازسوي گياه شناس انگليسي، «ويليام بتسون» و مفهوم ژن نيز ازسوي زيست شناس دانمارکي، «ويلهلم جوهانسون» در سال ۱۹۰۹ ميلادي ابداع شد. کار «اروين شرودينگر» به عنوان يک فيزيک دان برجسته اما از جهات بسياري با کوشش هاي فکري پيشين متفاوت بوده است. از نظر تاريخي، کتاب «حيات چيست؟» «شرودينگر» در سخنراني او در فوريه سال ۱۹۴۳در برابر ۴۰۰ شرکت کننده در کالج ترينيتي دوبلين ايرلند ريشه دارد. البته اگر بخواهيم دقيق تر باشيم و جرقه هاي اوليه شکل گيري اين پرسش ها در ذهن وي را پي بگيريم، بهترين منبع مي تواند کتاب اتوبيوگرافي شرودينگر با عنوان «زندگي من، جهان بيني من» باشد. او در اين کتاب مي نويسد: کودکي و نوجواني من (بين سال هاي ۱۸۸۷ تا ۱۹۱۰) پيش از هر چيز تحت تاثير پدرم بوده است. «شرودينگر» در دوران تحصيل به تشويق پدرش، به مطالعه نظريه هاي داروين روي آورد و بعدها هم تحت تاثير سخنراني «نيلز بوهر» با عنوان نور و زندگي قرار گرفت که در سال ۱۹۳۲ در برلين برگزار شده بود. «نيلز بوهر» در آن سخنراني، درباره اينکه حيات به فيزيک و شيمي قابل تقليل باشد، ابراز ترديد کرده بود. دغدغه عمده «شرودينگر» حول دو محور اصلي بود. نخست اينکه آيا اطلاعات ژنتيکي و وراثتي در يک مولکول ذخيره مي شود؟ دوم اينکه آيا حيات با قانون دوم ترموديناميک و اصل افزايش آنتروپي هم خواني دارد يا نه. تاثير کتاب «شرودينگر» بر توسعه زيست شناسي مولکولي و به خصوص بر «واتسون» و «کريک» و «موريس ويلکينز» (برندگان جايزه نوبل فيزيولوژي و پزشکي سال ۱۹۶۲)، از جهات بسياري مورد توجه مورخان علم قرار گرفته است. «نويل سيموندز» در مقاله اي با عنوان «تاثير شرودينگر بر زيست شناسي» مي نويسد که اين تاثير در سال هاي پس از ۱۹۵۳ پررنگ تر بوده است. «جيمز واتسون» ظاهرا بايد پس از مطالعه کتاب شرودينگر به مفهوم ژن علاقه مند شده باشد. «فرانسيس کريک» در نامه اي مورخ ۱۲ آگوست ۱۹۵۳ خطاب به شرودينگر مي نويسد: «من و واتسون يک بار درباره اين با هم صحبت مي کرديم که چگونه قدم در راه زيست شناسي مولکولي گذاشته ايم و هردو به اين نتيجه رسيديم که تحت تاثير کتاب کوچک شما؛ يعني «حيات چيست؟» بوده ايم». شايد بهتر بود نظر «روزاليند فرانکلين» را نيز به صورت مستند در اختيار داشتيم، اما متاسفانه نقش «فرانکلين» در تاريخ علم، هم در اعطاي نوبل و هم در کشف ساختار دی ان ای ناديده گرفته شده است. (اگرچه فرانکلين چهار سال پيش از اعطاي نوبل به «واتسون» و همکارانش درگذشته بود و عملانمي توانست برنده نوبل باشد). «موريس ويلکينز» نيوزيلندي که به همراه «واتسون» و «کريک» برنده نوبل شده بود، در اتوبيوگرافي خود با عنوان «مرد سوم ساختار دی ان ای مي نويسد: «من مجذوب انديشه هاي شرودينگر شده بودم. شرودينگر زبان فيزيک دانان را به کار بسته بود و اين مرا به عنوان يک فيزيک دان برمي انگيخت تا با ثابت قدم ماندن روي کتاب او و رهيافتش به ژنتيک، راهي مسيري شوم که به عنوان بيوفيزيک دان مي خواستم کشف کنم». البته همه فيزيک دانان و زيست شناسان نظر مثبتي به انديشه هاي طرح شده «شرودينگر» در اين کتاب ندارند. «ماکس دلبروک» در نامه مورخ ۱۰ اکتبر ۱۹۵۸ به «ولفگانگ پاوولي» مي نويسد که آزمايش هاي موتاسيون او و همکارانش «نيکلاي تيموفف» و «کارل تسيمر» ازسوي شرودينگر به صورت پوپوليستي مطرح شده است. «آلبرت اينشتين» پس از مطالعه اين کتاب معتقد بود که هنوز پرسش هاي بي پاسخ فراواني در اين بحث باز مانده است. او در ۲۰ ماه مي ۱۹۴۶ خطاب به «شرودينگر» مي نويسد: «کتاب تو درباره حيات به نظر من بسيار جالب و قانع کننده بود». او در ادامه مي گويد: «هنوز چيزهاي بسياري هست که رازآلود باقي مانده است». مسئله بر سر اين است که «شرودينگر» از پژوهش هاي «لوريا» و «دلبروک» درباره موتاسيون بي خبر بود («ماکس دلبروک» و «لوريا» در سال ۱۹۶۹ بابت کشف مکانيسم تکثير و ساختار ژنتيکي ويروس ها موفق به کسب جايزه نوبل شدند). «شرودينگر» از کارهاي «اسوالد آوري» نيز بي اطلاع بود و نمي دانست که ژن ها از دی ان ای تشکيل شده اند. «ماکس پروتس» برنده جايزه نوبل شيمي مي گويد: آنچه که در اين کتاب درست بود، دسته اول نبود و آنچه که دسته اول بود نيز درست نبود. شايد حق با «اينشتين» باشد که پس از مطالعه کتاب «شرودينگر» در نامه خود خطاب به او از پرسش هاي پاسخ داده نشده اين کتاب سخن گفت. با وجود پيشرفت هاي سريع و خيره کننده فيزيک جديد در تبيين و توضيح ريزترين اجزاي تشکيل دهنده ماده، قدم هاي ما براي ماهيت آگاهي و حيات اما بسيار کند و آهسته بوده و حتي از جهاتي هنوز در همان نقطه که «دکارت» در قرن ۱۷ ميلادي ايستاده بود، متوقف شده است. آيا حيات را مي توان با فيزيک توضيح داد؟ هنوز هيچ کس پاسخ اين پرسش را نمي داند.

فایل پی دی اف این مقاله در وبسایت روزنامه شرق

لینک این مقاله

عرفان کسرایی| مجله دانشمند، شماره ۶۲۲

باورهای خرافی و شبه علمی در زمانه ما روز به روز فراگیرتر و گسترده تر می شود. از نوعی به نوع دیگر تبدیل شده و گاهی از ترکیب خرافات و شبه علم؛ باورها و عقاید جدید ظهور می کند. گزارش اخیر بنیاد ملی علوم آمریکا نشان می دهد ۲۵ درصد از افراد مورد پرسش نظرسنجی اخیر این بنیاد؛ تصور می کنند خورشید به دور زمین می چرخد. به عبارتی از هر چهار آمریکایی؛ یک نفر کمترین اطلاعی از یکی از بنیادی ترین اطلاعات علوم پایه ندارد. اگر پی موضوع را بگیریم  اوضاع حتی از این هم بدتر است. یعنی این آمار بدان معنی نیست که سه چهارم باقیمانده الزاما درک صحیحی از مفاهیم علمی دارند. از قضا بسیاری از باورمندان به خرافات و شبه علم در همان آن سه چهارم باقیمانده جای دارند.

 با توسعه علم و فناوری و پخش اطلاعات عمومی علمی؛ رنگ کلمات و اصطلاحات علمی هم به باورهای خرافی زده می شود و بسیاری از باورهای شبه علمی معاصر با  کلماتی مانند فیزیک کوانتوم؛ الکترومغناطیس؛ فرکانس ؛ انرژی و نظایر آن توضیح داده می شوند. بسیاری از افراد خرافاتی و مروجان شبه علم در صحبت های خود اصرار دارند که بگویند فیزیک کوانتومی خوانده اند یا با علم و محتوای آن بیگانه نیستند. این گزافه گویی از آنجا ناشی می شود که فرد نمی خواهد به کهنه پرستی و خرافه باوری متهم شود. چنین افرادی به صورت ناشیانه از کلمات و واژگان حیطه علم مانند انرژی و کوانتوم و کوارک و … استفاده می کنند تا عقاید خود را سازگار با علم جا بزنند.

اما در همین بازار مکاره هنوز می توان افرادی را یافت که اصراری بر این ندارند که روکش علم بر باورهای خرافی و شبه علمی خود بپیچند. آنها از عقایدی پشتیبانی می کنند که چندین قرن پیش منسوخ و مردود شده است. از این دست می توان از  انجمن زمین مسطح  نام برد. به طور خلاصه انجمن زمین مسطح موسسه ای است که ایده مسطح بودن زمین را ترویج می کند. این ایده در دوران اخیر برای نخستین بار توسط فردی به نام سامویل روبتهام (۱۸۸۴-۱۸۱۶) پایه ریزی شد. ایده ای که برگرفته از انجیل بود و بیان می داشت زمین مسطح است. وی در سال ۱۸۴۹ متنی شانزده صفحه ای منتشر نمود که بعدها به یک کتاب ۴۳۰ صفحه ای افزایش یافت. بر اساس نظر روبتهام که بعدها خود را پارالاکس نامید؛   جهان دیسکی تخت است که مرکز آن قطب شمال بوده و قطب جنوب در واقع دیواری یخی است به ارتفاع ۱۵۰ فوت . او معتقد بود که خورشید ؛ ماه؛ ستارگان و سیارات تنها چند صد مایل بالای این صفحه تخت قرار دارند و انسان در سفر دریایی به دور دنیا در حقیقت درون این دیسک بزرگ حرکت می کند.

یکی از استدلال هایی که علیه فرضیه زمین تخت و به سود کروی بودن زمین وجود داشت این بود که اگر زمین تخت باشد؛ با دور شدن کشتی از ساحل ؛ تمام کشتی بایستی با سرعت یکسان از دید خارج شود اما در عمل موقع دور شدن کشتی؛ ابتدا قسمت پایینی و سپس قسمت بالایی کشتی از دید ناظر ایستاده در ساحل ناپدید می شود. بنابراین زمین نمی تواند مسطح باشد پس لاجرم کروی است. سامویل روبتهام اما کوشید راه گریزی برای برون رفت از این بن بست پیدا کند و برای استدلال خود یک فرضیه ساختگی دست  و پا کرد. او ناپدید شدن بخش پایینی کشتی قبل از بخش بالایی را نه به دلیل کروی بودن زمین ؛ بلکه به دلیل – شکست نور اتمسفری – می دانست  و برای توضیح آن از قانون من درآوردی زتتیکی پرسپکتیو* استفاده می کرد.

در سال ۱۹۵۶ انجمنی که پیروان و هواخوان سامویل روبتهام پس از مرگ وی تشکیل داده بودند با نام جدید انجمن زمین تخت به فعالیت خود ادامه داد. در سال ۱۹۷۱ چارلز. ک. جانسون به ریاست انجمن مذکور رسید و خبرنامه این موسسه تا  حدود ۳۰۰۰ نفر خواننده داشت. پس از مرگ  چارلز جانسون در ماه مارس ۲۰۰۱ کارهای انجمن زمین تخت تقریبا خوابید اما از سال ۲۰۰۹ به این سو مجددا به عضوگیری پرداخت. در سال ۱۹۹۵ خانه جانسون در آتش سوخت و آنگونه که در وبسایت انجمن زمین مسطح  نوشته شده است کتابخانه و آرشیو و لیست اعضا در آتش سوخته و از میان رفته است.  همسر چارلز جانسون که نقش زیادی در ترویج ایده تخت بودن زمین داشت در سال ۱۹۹۶ و همچنین خود جانسون در سال ۲۰۰۱ و در سن ۷۶ سالگی درگذشت.

از سال ۲۰۰۴فعالیت های این گروه دوباره از سر گرفته شد و انجمن زمین تخت در ۳۰ اکتبر ۲۰۰۹ مجددا به صورت رسمی آغاز شد.  آنها معتقدند تمامی تصاویر و ویدیوهای سازمان فضایی ناسا و آنچه که در رسانه ها نشان داده می شود پروپاگاندای رسانه ای است. در تالارهای گفتمان این گروه غالب بحث ها پیرامون این موضوع است که تصاویر سفر به ماه یا عکسهایی که کروی بودن زمین وجود دارند جعلی هستند و زمین در واقع یک دیسک تخت است!

*zetetic law of perspective

فایل پی دی اف متن کامل این مقاله در ماهنامه دانشمند

عرفان کسرایی| ماهنامه دانشمند، شماره 626، آذر 1394

آیا دانشمندان به فلسفه علم نیاز دارند؟

در یک نگاه  کلی؛ فیلسوفان کسانی هستند که پرسش های فلسفی می پرسند. اینکه پرسش های فلسفی دقیقا چه نوع پرسش هایی هستند و اساسا یک پرسش چه ویژگی های باید داشته باشد تا فلسفی محسوب شود؛ بحث طولانی و دامنه داری است. فیلسوفان برای هر موضوعی دنبال فلسفه می گردند. از دید برخی از آنها حتی خود فلسفه هم فلسفه دارد و عده دیگری حتی بر سر اینکه اصولا  فلسفه یا پرسش های فلسفی وجود دارند یا نه با یکدیگر اختلافات بنیادینی دارند. برخی به سخن منسوب به ارسطو استناد می کنند که می گوید حتی برای رد فلسفه نیز باید فلسفه ورزی کرد! هر چند ممکن است کلمهء فلسفه؛ بسیاری را به یاد سقراط و افلاطون و ارسطو بیاندازد اما موضوعات مورد بحث “فلسفه علم” تقریبا کار زیادی با فلسفه یونان باستان ندارد. نه اینکه با آن بی ارتباط باشد اما فلسفه علم از چیزهایی صحبت می کند که در تاریخ فلسفه اصلا مورد بحث نبوده و به عبارت بهتر نمی توانسته مورد بحث باشد.

فلسفهء علم از چه زمانی آغاز شد؟

به بیان خلاصه؛ فلسفه علم پیامدهای فکری- فلسفی علوم  را از جنبه های گوناگون تاریخی؛ منطقی و روش شناسی تحلیل و بررسی می کند. تحولاتی که پس از قرن ۱۶ و ۱۷ میلادی با ظهور دانشمندانی نظیر گالیله و نیوتن و کپلر آغاز شد و با ماکسول و فارادی و پلانک و هایزنبرگ و اینشتین ادامه پیدا کرد فهم انسان از جهان را به صورت بنیادینی تغییر داد و به عبارت بهتر  زیر و رو کرد. این تحول بزرگ اگرچه در حیطه علم اتفاق افتاد اما تبعات فکری و فلسفی بسیاری نیز به همراه داشت. پای تحولات علمی در زیست شناسی و شیمی ؛ در فیزیک و کیهان شناسی و حتی این این اواخر در ژنتیک و کامپیوتر و … به حیطه فلسفه هم باز شد و پرسش های جدید فلسفی ایجاد کرد که تا پیش از آن وجود نداشتند. مثلا نظریه داروین دربارهء منشاء انسان؛ باور بشر درباره تاریخچه حیات را به صورت انقلابی تحت تاثیر قرار داد و باعث شد انسان در باور خود نسبت به  ماهیت حیات تجدید نظر کند. زمانی که قوانین ترمودینامیک در قرن نوزده میلادی صورتبندی می شد هیچ کس تصور نمی کرد که این معادلات ممکن است در آینده اثر عمیقی بر دیدگاه فلسفی انسان بگذارد. ترمودینامیک اگر چه یک شاخهء علمی بود و به خودی خود ارتباطی به فلسفه نداشت اما می توانست این مساله را تفسیر کند که چرا یک رویداد انجام می شود و یک رویداد دیگر انجام نمی شود. به عبارت ساده تر؛ پاسخ یک پرسش فلسفی اینک در علم پیدا شده بود. یا مثلا زمانی که ادوین هابل در سال ۱۹۲۳ دریافت آندرومدا جایی بیرون از کهکشان راه شیری واقع است؛ انسان دریافت که جهان هستی به مراتب بزرگتر از آن است که تا به حال تصور می کرده است. انتشار نظریه نسبیت اینشتین در سالهای آغازین قرن بیستم پرسشهای فلسفی بسیاری را به همراه داشت. پرسش هایی درباره ماهیت زمان؛ وابستگی یا استقلال آن از فضا و بسیاری مسایل دیگر. در همین قرن بیستم پایه گذاری و توسعه فیزیک کوانتومی به خصوص انتشار  اصل عدم قطعیت هایزنبرگ در سال ۱۹۲۷ بار دیگر به مناقشات فلسفی دامن زد و پرسش های بنیادینی درباره مساله علیت ایجاد کرد. باری! علم؛ پرسش های کهن فلسفی را از گنجه بیرون کشید و پاسخ هایی به آنها داد که قابل اعتمادتر و دقیق تر بودند. پرسش هایی نظیر اینکه آیا ما در یک جهان مکانیکی زندگی می کنیم که رویدادهای آن مانند یک ساعت رومیزی از پیش کوک شده و مطابق یک سری اصول مکانیکی که فیزیک نیوتنی آن را توضیح می دهد پیش می روند؟ آیا زمان واقعا وجود دارد؟ آیا جهان بی انتهاست؟ آیا انسان در اعمال خود اختیار دارد یا بر سراسر زندگی ما جبر حاکم است؟

فلسفه علم در عصر حاضر

توسعه شتاب دار علوم در سده های اخیر و موفقیت های آن در تولید فناوری هایی که زندگی بهتری برای انسان به ارمغان  آورد سبب خوش نامی علم و فعالیت علمی شد. علم توانست منشاء بیماری ها را کشف کند و راهی برای درمان بسیاری از آنها پیدا کند. فناوری به مدد علم توانست خودرو و هواپیما و یخچال و لامپ الکتریکی بسازد؛ به همین جهت ؛ علمی بودن در نظر عموم  مردم ارج و قرب زیادی پیدا کرد و بشر تلاش نمود به فعالیت خود در حوزه های مختلف از تجارت و اقتصاد گرفته تا سیاست برچسب علمی بزند. اینجا بود که ٬فلسفه علم٬ با یک چالش عظیم فکری روبرو شد. چه چیزی علم هست و چه چیزی علم نیست؟ مرز میان علم و غیرعلم کجاست؟ روش علمی چیست؟ داده های علمی تا به چه میزان قابل اعتماد هستند؟  فیلسوفان علم طی دهه های گذشته به این پرسش ها پاسخ های گوناگونی داده اند. حتی خود دانشمندان نیز نسبت به تبعات فلسفی یافته های علمی شان بی تفاوت نبوده اند. مثلا ورنر هایزنبرگ ؛ اروین شرودینگر یا آلبرت اینشتین که از بزرگترین فیزیکدانان سده های اخیر بوده اند؛ خود در بحث های فلسفی فیزیک مشارکت می کردند و به تحلیل و تفسیر پیامدهای فلسفی فیزیک می پرداخته اند. امروزه فلسفه علم با مسایل و چالش های بسیاری روبروست. مثلا پس زمینه فلسفی مساله آگاهی و ذهن؛ که با توسعه هوش مصنوعی وارد فاز جدیدی شده است. قضاوت دربارهء اینکه فلسفه علم در آینده درگیر چه مسایل خواهد بود هنوز زود است. تحولات علم چندان قابل پیش بینی نیستند.

فایل پی دی اف این مقاله در ماهنامه دانشمند